शिव स्वरोदय शास्त्र
भगवान शिव आणि देवी पार्वती यांच्यातील संवाद — ३९५ श्लोकांचा प्राचीन ग्रंथ
स्वरोदय शास्त्र हे श्वासाच्या प्रवाहाद्वारे भविष्य जाणण्याचे, रोग निदान करण्याचे, शुभ मुहूर्त ठरवण्याचे आणि आध्यात्मिक प्रगती साधण्याचे प्राचीन विज्ञान आहे.
सध्या कोणती नाडी सक्रिय आहे ते जाणून घ्या आणि योग्य कर्म करा
चंद्राच्या कलांनुसार कोणत्या तिथीला कोणती नाडी सक्रिय असते
अमावास्येपासून पौर्णिमेपर्यंत
पौर्णिमेपासून अमावास्येपर्यंत
प्राचीन भारतीय कालमापनात १ घटिका = २४ मिनिटे. म्हणजे १ तासात (६० मिनिटे) अडीच घटिका होतात. हाच कालावधी एका नाडीच्या (इडा किंवा पिंगला) सक्रिय राहण्याचा आहे.
प्रत्येक २.५ घटिका (१ तास) नंतर नाडी बदलते
सूर्योदयाला सक्रिय (शुक्लपक्ष तिथी १,२,३ मध्ये). या ६० मिनिटांत ५ तत्त्वे फिरतात:
दोन नाड्यांच्या बदलाच्या वेळी सुषुम्ना क्षणभर सक्रिय. केवळ ध्यान/प्रार्थना करावी.
इडा नंतर सक्रिय. पुन्हा त्याच ५ तत्त्वांचे चक्र फिरते. असे दिवसभर चालते.
सारांश: एका दिवसात (६० घटिका / २४ तास) = २४ नाडी चक्रे (प्रत्येकी २.५ घटिका) = १२ इडा + १२ पिंगला चक्रे होतात. प्रत्येक चक्रात ५ तत्त्वे फिरतात = १२० तत्त्व बदल दिवसभरात.
महत्त्वाचे: जर एक नाडी ८० मिनिटांपेक्षा (३.३ घटिकांपेक्षा) जास्त वेळ सतत सक्रिय राहिली, तर ते आजाराचे लक्षण आहे. ३-४ तास सतत एकच नाडी सक्रिय राहिल्यास मज्जासंस्थेचा गंभीर असंतुलन होऊ शकतो.
शरीरात ७२,००० नाड्या आहेत. त्यांपैकी १० प्रमुख आहेत. सर्व नाड्या नाभीजवळील कंदापासून उगम पावतात.
डाव्या डोळ्यात समाप्त
इडा नाडीला सहाय्य करते. डाव्या पायाच्या अंगठ्यापासून आज्ञा चक्रापर्यंत जाते. डाव्या डोळ्याच्या दृष्टीचे नियंत्रण करते.
उजव्या डोळ्यात समाप्त
"हत्तीची जीभ" — पिंगला नाडीला सहाय्य करते. उजव्या पायाच्या अंगठ्यापासून आज्ञा चक्रापर्यंत मानसिक ऊर्जा वाहून नेते.
उजव्या कानात समाप्त
"पोषण करणारी" — डाव्या पायाच्या अंगठ्यापासून कंदामार्गे उजव्या कानापर्यंत जाते. पिंगलाच्या मागे वाहते.
डाव्या कानात समाप्त
"तेजस्वी" — उजव्या पायाच्या अंगठ्यापासून कंदामार्गे डाव्या कानापर्यंत जाते. पूषाची पूरक नाडी.
मुखात समाप्त
"धूसर" — गुदद्वारापासून सुरू होऊन कंदामार्गे मुखात समाप्त होते. पचन आणि उत्सर्जन क्रियेत सहभागी.
जननेंद्रियात समाप्त
"अमावास्या" — कंठ/सोम चक्रापासून सुरू होऊन जननेंद्रियात समाप्त. लैंगिक ऊर्जेचे ऊर्ध्वगमन करण्यास मदत करते.
गुदद्वारात समाप्त
"शिंपल्यासारखी" — कंठापासून सुरू होऊन गुदद्वारात समाप्त. अन्नाचा सत्त्व मस्तकापर्यंत वाहून नेते.
या १० नाड्या शरीराच्या १० द्वारांवर (दशद्वार) स्थित आहेत. मृत्यूच्या वेळी आत्मा यापैकी एका द्वारातून बाहेर पडतो. सुषुम्ना नाडीतून ब्रह्मरंध्र (मस्तकाच्या शिखरावरील छिद्र) द्वारे आत्म्याचे बाहेर पडणे हे सर्वोत्तम मानले जाते.
कुंडलिनी शक्ती मूलाधारापासून सहस्रारापर्यंत या सात चक्रांमधून प्रवास करते
शिव-शक्ती मिलन. कुंडलिनी येथे पोहोचल्यावर मोक्ष प्राप्त होतो. या चक्रात सर्व रंगांचे प्रकाश दिसतात.
अंतर्दृष्टी आणि ज्ञानाचे चक्र. इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना येथे एकत्र येतात. भ्रूमध्यात प्रकाश दिसतो.
शुद्धीकरणाचे चक्र. अणिमा सिद्धी प्राप्त होते. भूत, वर्तमान आणि भविष्याचे ज्ञान मिळते.
प्रेम आणि करुणेचे चक्र. पक्ष्यासारखे उड्डाण करण्याची शक्ती मिळते. अनाहत (अनाघात) नाद ऐकू येतो.
इच्छाशक्ती आणि ऊर्जेचे केंद्र. अन्न पचवण्याची शक्ती, उष्णता सहन करण्याची क्षमता मिळते.
सृजनशीलता आणि भावनांचे चक्र. भूक-तहान यांपासून मुक्ती मिळते. जल तत्त्वावर नियंत्रण मिळते.
कुंडलिनी शक्तीचे निवासस्थान. शरीराला रोगमुक्त ठेवते. ४ पाकळ्यांवर वं, शं, षं, सं अक्षरे — मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार यांचे प्रतिनिधित्व.
स्वरोदय शास्त्रानुसार दररोज एकूण २१,६०० जप करावेत — हे दिवसभरातील श्वासांच्या संख्येइतके आहे:
सृष्टी पंचतत्त्वांपासून निर्माण होते, त्यांमुळे टिकते आणि त्यांतच विलीन होते
| आकार (आरसा चाचणी) | चौरस (■) |
| रंग | पिवळा |
| चव | गोड |
| नाकपुडीतील दिशा | मध्यभाग |
| प्रवाह कालावधी | २० मिनिटे |
| श्वासाची लांबी | १२ अंगुले |
| श्वासाचे तापमान | उष्ण |
| चक्र | मूलाधार |
| नाडी संबंध | इडा (डावी) |
| वास्तू दिशा | नैऋत्य |
| योग्य कर्मे | स्थिर, दीर्घकालीन कामे |
| आकार (आरसा चाचणी) | अर्धचंद्र (☽) |
| रंग | पांढरा |
| चव | खारट / तुरट |
| नाकपुडीतील दिशा | तळभाग |
| प्रवाह कालावधी | १६ मिनिटे |
| श्वासाची लांबी | १६ अंगुले |
| श्वासाचे तापमान | थंड |
| चक्र | स्वाधिष्ठान |
| नाडी संबंध | इडा (डावी) |
| योग्य कर्मे | शांततापूर्ण, शुभ कामे |
| आकार (आरसा चाचणी) | त्रिकोण (▲) |
| रंग | लाल |
| चव | तिखट / उष्ण |
| नाकपुडीतील दिशा | वरचा भाग |
| प्रवाह कालावधी | १२ मिनिटे |
| श्वासाची लांबी | ४ अंगुले |
| श्वासाचे तापमान | अत्यंत उष्ण |
| चक्र | मणिपूर |
| नाडी संबंध | पिंगला (उजवी) |
| वास्तू दिशा | आग्नेय |
| योग्य कर्मे | कठोर, तीव्र कामे |
| आकार (आरसा चाचणी) | वर्तुळ (●) |
| रंग | निळा / राखाडी |
| चव | आंबट |
| नाकपुडीतील दिशा | दोन्ही बाजू |
| प्रवाह कालावधी | ८ मिनिटे |
| श्वासाची लांबी | ८ अंगुले |
| श्वासाचे तापमान | मिश्र |
| चक्र | अनाहत |
| नाडी संबंध | पिंगला (उजवी) |
| वास्तू दिशा | वायव्य |
| योग्य कर्मे | गतिशील, हालचालींची कामे |
| आकार (आरसा चाचणी) | मिश्र बिंदू (✦) |
| रंग | काळा / अस्पष्ट |
| चव | कडू |
| नाकपुडीतील दिशा | सर्व बाजू |
| प्रवाह कालावधी | ४ मिनिटे |
| श्वासाची लांबी | ० (शोषित) |
| चक्र | विशुद्ध |
| नाडी संबंध | पिंगला (उजवी) |
| वास्तू दिशा | मध्य |
| योग्य कर्मे | केवळ आध्यात्मिक कार्ये |
एकूण = ८ + १२ + २० + १६ + ४ = ६० मिनिटे (१ स्वर चक्र)
कोणत्या नाडी सक्रिय असताना कोणती कामे करावीत याचा संपूर्ण मार्गदर्शक
डावी नाकपुडी सक्रिय असताना खालील कामे करावीत:
उजवी नाकपुडी सक्रिय असताना खालील कामे करावीत:
सुषुम्ना सक्रिय असताना सांसारिक कामे करू नयेत!
घराबाहेर पडताना: इडा (डावी) नाडी सक्रिय असणे शुभ. प्रथम डाव्या पायाने बाहेर पडावे.
घरात प्रवेश करताना: पिंगला (उजवी) नाडी सक्रिय असणे शुभ. उजव्या पायाने प्रवेश करावा.
वार: सोम, बुध, गुरू, शुक्र — इडा शुभ. रवि, मंगळ, शनी — पिंगला शुभ.
स्वरोदय शास्त्राद्वारे भविष्य जाणण्याच्या प्राचीन पद्धती
सध्या सक्रिय नाडी, तत्त्व आणि चक्राच्या संयोगानुसार कोणती कामे करावीत आणि कोणती टाळावीत
सूर्योदय, सूर्यास्त, तिथी, पक्ष आणि सूर्योदयाची नाडी — तुमच्या शहरानुसार
स्वरोदय शास्त्राचा दैनंदिन जीवनात उपयोग कसा करावा
एकावेळी एक नाकपुडी बंद करून श्वास घ्या. ज्या बाजूने जास्त सहज श्वास येतो ती नाडी सक्रिय आहे.
उजवी नाकपुडी सक्रिय → उजव्या तळहाताकडे पहा. डावी सक्रिय → डाव्या तळहाताकडे पहा. हे दिवस अनुकूल करते.
अंथरुणातून सक्रिय नाकपुडीच्या बाजूच्या पायाने प्रथम उतरा.
आरशावर श्वास टाका — श्वासाचा आकार दिसेल. यावरून सक्रिय तत्त्व ओळखता येते.
नाकाखाली बोटे धरा — कोणत्या बाजूला जास्त प्रवाह जाणवतो ते तपासा.
सक्रिय बाजूच्या बगलेत योगदंड ठेवा आणि दाबा. ५-१० मिनिटांत दुसरी नाकपुडी सक्रिय होईल.
उदा.: उजवी नाकपुडी सक्रिय → उजव्या बगलेत दंड ठेवा → डावी सक्रिय होईल
सक्रिय नाकपुडीच्या बाजूला कूस करून झोपा. ५-१० मिनिटांत दुसरी नाकपुडी उघडेल.
उदा.: डावी सक्रिय → डाव्या कुशीवर झोपा → उजवी सक्रिय होईल
अनुलोम-विलोम प्राणायाम करा (एकांतर नाकपुडी श्वसन). दोन्ही नाड्या संतुलित होतात.
२० मिनिटांच्या प्रयत्नानंतरही स्वर बदलत नसेल → ऊर्जा असंतुलन, जो दीर्घकालीन आजार निर्माण करू शकतो
एकच नाडी ३+ तास सतत सक्रिय → गंभीर आरोग्य समस्या विकसित होऊ शकतात
दोन्ही नाकपुड्या बंद किंवा एकाच बाजूने शून्य प्रवाह → कोणताही महत्त्वाचा निर्णय घेणे टाळा
सकाळी ७-८ च्या दरम्यान सूर्याकडे पाठ करून उभे राहा आणि आपल्या सावलीच्या मानेकडे एकटक पहा. ही सर्वात महत्त्वाची प्रगत साधना आहे — यामुळे तत्त्व दृष्टी विकसित होते.